Zaburzenia
integracji sensorycznej
– jak wspierać
te obszary
w domu?

mgr Izabella Skotnicka

Dziecko jest nadmiernie aktywne lub bierne, ma problemy ze skupieniem uwagi, jest niezdarne, często się przewraca, ma problemy z równowagą lub boi się wysokości? To tylko niektóre z objawów, które wskazywać mogą na występowanie u dziecka zaburzeń integracji sensorycznej. Co jeszcze powinno nas zaniepokoić? I jak wspierać te obszary w domu?

Lista symptomów towarzyszących tego typu zaburzeniom jest znacznie dłuższa. Powodem do niepokoju mogą być także nieadekwatnie reakcje dziecka na sygnały płynące z otoczenia. Powinniśmy być czujni, jeśli dziecko nadmiernie reaguje na dotyk, ból lub temperaturę, lub wręcz przeciwnie – nie reaguje na nie w sposób adekwatny, jak większość rówieśników. Dziecko z zaburzeniami integracji sensorycznej unika pewnych faktur, materiałów, zbyt mocno lub nieadekwatnie reaguje na różne bodźce wzrokowe (może się rozpraszać) czy słuchowe (zatyka uszy, gdy słyszy pewne dźwięki, nie toleruje ich w sposób adekwatny), może nie tolerować pewnych rodzajów ubrań czy pokarmów (konsystencja). Nie lubi się czesać, mycie zębów czy wizyta u dentysty mogą być problematyczne. Obcinanie paznokci może sprawiać dyskomfort. Niechętnie uczestniczy w lekcjach WF.

Zaburzenia integracji sensorycznej
– jak wspierać te obszary w domu?

mgr Izabella Skotnicka

Dziecko jest nadmiernie aktywne lub bierne, ma problemy ze skupieniem uwagi, jest niezdarne, często się przewraca, ma problemy z równowagą lub boi się wysokości? To tylko niektóre z objawów, które wskazywać mogą na występowanie u dziecka zaburzeń integracji sensorycznej. Co jeszcze powinno nas zaniepokoić? I jak wspierać te obszary w domu?

Lista symptomów towarzyszących tego typu zaburzeniom jest znacznie dłuższa. Powodem do niepokoju mogą być także nieadekwatnie reakcje dziecka na sygnały płynące z otoczenia. Powinniśmy być czujni, jeśli dziecko nadmiernie reaguje na dotyk, ból lub temperaturę, lub wręcz przeciwnie – nie reaguje na nie w sposób adekwatny, jak większość rówieśników. Dziecko z zaburzeniami integracji sensorycznej unika pewnych faktur, materiałów, zbyt mocno lub nieadekwatnie reaguje na różne bodźce wzrokowe (może się rozpraszać) czy słuchowe (zatyka uszy, gdy słyszy pewne dźwięki, nie toleruje ich w sposób adekwatny), może nie tolerować pewnych rodzajów ubrań czy pokarmów (konsystencja). Nie lubi się czesać, mycie zębów czy wizyta u dentysty mogą być problematyczne. Obcinanie paznokci może sprawiać dyskomfort. Niechętnie uczestniczy w lekcjach WF.

Badania wskazują, że zaburzenia integracji sensorycznej dotyczą 97,2% dzieci z FASD1. Metoda Integracji Sensorycznej (SI), przedstawiona pod koniec lat 80. XX  wieku, bazuje na założeniu, że niektóre zaburzenia psychospołecznego funkcjonowania człowieka spowodowane są mikrouszkodzeniami ośrodków wchodzących w skład części integracyjnej układu nerwowego2. Określenia „integracja sensoryczna”, „przetwarzanie sensoryczne” odnoszą się do złożonych procesów zachodzących w ośrodkowym układzie nerwowym, polegających na odbieraniu, scalaniu, selekcji bodźców zmysłowych i właściwym na nie reagowaniu3.

Metoda opracowana została dla przedszkolnych i szkolnych dzieci z problemami w nauce. Celem postępowania usprawniającego jest tutaj uzyskanie adekwatnych do sytuacji odpowiedzi motorycznych przez dostarczanie prawidłowych i rzetelnych informacji sensorycznych. Metoda ta bazuje na prawidłowych wzorcach posturalnych i motorycznych i polega na wyzwalaniu prawidłowych kombinacji bodźców czuciowych dzięki wielomodalnej stymulacji dotykowej, proprioceptywnej i przedsionkowej4. Istnieją trzy narzędzia diagnostyczne: test południowo-kalifornijski, obserwacja kliniczna i kwestionariusz rozwoju senso-motorycznego5.

Rozpoznanie tego typu zaburzeń dokonuje się na podstawie wywiadu z rodzicami i koniecznie z nauczycielami ze szkoły czy przedszkola, na podstawie badania klinicznego oraz wyników testów. W zależności od wyników testu ustala się bardzo dokładne wskazówki terapeutyczne6.

Biorąc pod uwagę nadwrażliwość lub zmniejszoną wrażliwość dziecka na pewne bodźce, niebagatelne wydaje się też odpowiednie dostosowanie środowiska, w którym przebywa dziecko. Otoczenie powinno być uporządkowane, ograniczamy ilość zabawek w zasięgu wzroku, unikamy zbyt jaskrawych kolorów, wzorów w otoczeniu dziecka. W pomieszczeniu, gdzie przebywa dziecko, nie powinno być nadmiaru dźwięków (telewizor, radio). Czasem dyskomfort może sprawiać noszenie pewnych ubrań, np. zawierających metki, nitki itp. Szanujemy uwagi dziecka w tym zakresie.

Większość zaburzeń ruchowych, mowy, uczenia się związanych jest z nieprawidłowym dopływem lub przetwarzaniem wrażeń zmysłowych. Celem terapii jest zwiększenie zdolności dziecka do organizowania i integrowania czuciowej informacji przez dostarczenie okazji dla specyficznych, kontrolowanych czuciowych doznań, które prowadzą do prawidłowej odpowiedzi.

Terapia dostosowana musi być indywidualnie do dziecka i jego problemów. Obejmuje pełne ruchy ciała z podkreśleniem stymulacji przedsionkowej oraz proprioceptywnej i dotykowej (kombinacja bodźców czuciowych). Stymulacja przedsionkowa – rotacyjna i liniowa – może polegać na umieszczeniu dziecka w hamaku, huśtawce czy innym sprzęcie podwieszanym. W stymulacji dotykowej i kinestetycznej (masowanie, przytulanie, pocieranie, docisk), korzystnej np. u wcześniaków, stosuje się dotyk ręką rodzica czy terapeuty. W terapii tej używamy także zabawek i sprzętów o różnych fakturach, konsystencjach. Często można je zrobić i przygotować samemu.

Dzięki bodźcom czucia głębokiego (propriocepcja) z powierzchni stawowych i mięśni dostarczane są informacje o położeniu poszczególnych części ciała, co ułatwia zaplanowanie i wykonanie coraz trudniejszych czynności ruchowych. Prawidłowa integracja wszystkich układów zmysłów i ich zakodowane w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) wpływa na coraz lepsze umiejętności i wykonywanie czynności ruchowych.

Większość zaburzeń ruchowych, zachowania, mowy, uczenia się itp. jest efektem nieprawidłowego dopływu czy przetwarzania wrażeń zmysłowych. Przy niedoborze, nadmiarze lub braku dopływu bodźców tworzenie się prawidłowej integracji zmysłowej jest niemożliwe. Niemożliwy jest więc rozwój właściwych odpowiedzi i zachowań. Prawidłowa integracja wszystkich układów zmysłów i ich zakodowanie w ośrodkowym układzie nerwowym pomaga uzyskać większe umiejętności i wpływa pozytywnie na wykonywanie pewnych czynności ruchowych.

Zmysł dotyku przekazuje informacje o tym, co dotyka naszego ciała, o bólu, temperaturze, ruchu, rozmiarze, fakturze i kształcie15. Nieprawidłowe funkcjonowanie układu dotykowego może objawiać się na wiele różnych sposobów. Dziecko może źle reagować na dotyk i bliskość drugiej osoby, bądź dotykać tylko wybranych faktur. Może również samo poszukiwać różnych doznań dotykowych. Gdy dziecko unika dotykania, przytulania, pewne faktury, np. metki na ubraniach lub konsystencje potraw sprawiają mu dyskomfort, nie lubi obcinania paznokci, a ubrane chodzi w zbyt obszernych ubraniach, można mówić o nadwrażliwości na dotyk. W przypadku niedowrażliwości dziecko samo szuka doznań dotykowych. Nie czuje też bólu. Może przejawiać się to w hyperaktywności dziecka.

Na początku terapii przez dotyk należy wybrać najbardziej pożądany przez dziecko rodzaj stymulacji. Należy pamiętać, że lepiej dotykać mocno niż słabo. Dzieci lepiej tolerują zdecydowany dotyk niż „delikatne mizianie”.

Materiały dotykowe należy wprowadzać stopniowo (pozwalać dziecku na kontrolowanie czasu wykonywania danego ćwiczenia). Należy unikać nadmiaru bodźców wzrokowych i słuchowych w pomieszczeniu (mogłyby rozpraszać dziecko). Duża część dzieci ma problemy ze skupieniem uwagi. Nie należy im dodatkowo tego utrudniać. Po wejściu w jakąś aktywność należy kontynuować ją przez dłuższą chwilę. Nie powinno się przeskakiwać z zadania na zadanie.

Ćwiczenia można uzupełnić o masaż. Można stosować masaż dłoni, stóp, karku, całego ciała oraz sfery oralnej, masaż wibracyjny okolic podbródka. Dzieci bardzo lubią zabawy z użyciem szczoteczki elektrycznej. Podczas masażu powinno się stosować głaskanie, ugniatanie, oklepywanie i kompresję (docisk). Można stosować aparaty do masażu, masażery ręczne, elektryczne, wibrujące, rolki, szczoteczki, miotełki oraz piłki i wałki o różnym stopniu sprężystości i różnej fakturze.

W co się bawić?

  • wspólne gotowanie, pieczenie, przygotowywanie posiłków, dotykanie, smakowanie różnych potraw, smaków; można wykorzystać potrawy o różnych barwach, fakturach, smakach i temperaturze (smakowa miseczka);
  • dotykanie rękoma, stópkami zabawek o różnych fakturach, zgadywanie, gdzie dziecko zostało dotknięte;
  • przygotowanie „woreczka sensorycznego”, „tablicy sensorycznej”, „ścianki sensorycznej” lub „zeszytu sensorycznego” z różnych materiałów, przedmiotów i faktur;
  • malowanie rękoma, stópkami, malowanie twarzy dziecka specjalnymi, przeznaczonymi do tego celu farbkami;
  • oswajanie dziecka z dotykiem, dostarczanie bodźców o różnym natężeniu i sile (stopniowo i powoli);
  • zabawa masą solną, plasteliną, modeliną, piaskiem kinetycznym (można przygotować samodzielnie, wykorzystując do tego mąkę, piasek i olej);
  • malowanie, rysowanie, wycinanie, przyszywanie, nawlekanie koralików, zwijanie bandaża (można wykorzystać różne zabawki manualne);
  • odgadywanie kształtów, np. z zamkniętymi oczyma dziecka, odgadywanie i powtarzanie rytmu, zabawy dźwiękami;
  • tory przeszkód, różne podłoża, faktury dostarczające różnych bodźców dotykowych;
  • zabawy tunelem, kocem (np. szukanie jakieś zabawki pod kocem, przechodzenie pod kocem jak pod tunelem itp.);
  • zawijanie i rozwijanie „naleśnika” (zawijanie dziecka w koc, ugniatanie własnymi rękoma lub piłką, a następnie rozwijanie „naleśnika”);
  • masowanie, ugniatanie (rękoma, piłką, wałkiem itp.);
  • huśtanie, bujanie, przeciąganie, przepychanie się „bądź jak skała” (można to wykonywać w różnych pozycjach: w siadzie, w pozycji czworaczej, klęku lub staniu);
  • zabawy równoważne w różnych pozycjach z użyciem dostępnego sprzętu (piłka, huśtawka, beret sensoryczny”);
  • masaż i kompresja (docisk) stawów;
  • wspólne granie w piłkę, odbijanie piłki, kręgle, rzucanie do celu.

mgr Izabella Skotnicka
– fizjoterapeuta, terapeuta, terapeuta NT-Bobath i Integracji Sensorycznej. Absolwentka krakowskiego AWF-u na kierunku Fizjoterapia.
W czasie studiów hipoterapeuta. Od 2003 roku pracuje w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym im. św. Ludwika w Krakowie.
Ma za sobą liczne wolontariaty pracy z dziećmi w kraju i za granicą m.in. w Indiach i w USA. Obecnie w trakcie Specjalizacji z Fizjoterapii.


Bibliografia

  1. http://interprofessional.ubc.ca/files/2017/03/D4-Scott_Elliott_Wahbe.pdf
  2. Kinezyterapia, tom II pod redakcją Andrzeja Zembatego, Wydawnictwo „Kasper” sp.z.o.o
  3. Wielka Fizjoterapia pod red. Zbigniewa Śliwińskiego i Aleksandra Sieronia, tom 3. Wrocław:Elsevier Urban & Partner sp z.o.o; 2014.
  4. Matyja M., Domagalska M., Podstawy usprawniania neurorozwojowego według Berty i Karela Bobathów. Katowice: Śląska Akademia Medyczna; 1997.
  5. Materiały własne z kursu Integracji Sensorycznej.
  6. ABC rehabilitacji dzieci, tom 3, pod red. dr n. med. Marii Borkowskiej. Wrocław; 1995.
  7. Kinezyterapia, tom II pod redakcją Andrzeja Zembatego, Wydawnictwo „Kasper” sp.z.o.o
  8. Wielka Fizjoterapia pod red.Zbigniewa Śliwińskiego i Aleksandra Sieronia, tom 3, Elsevier Urban & Partner sp z.o.o., Wrocław 2014.
  9. Matyja M., Domagalska M., Podstawy usprawniania neurorozwojowego według Berty i Karela Bobathów, Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1997.
  10. Materiały własne z kursu Integracji Sensorycznej.
  11. ABC rehabilitacji dzieci, tom 3, pod red. dr n. med. Marii Borkowskiej, Wrocław 1995.
  12. Carol Stock Kranowitz, Niez-zgrane dziecko, zaburzenia przetwarzania sensorycznego, diagnoza i postępowanie, Harmonia Universalis, Gdańsk 2012
  13. https://pl.wikipedia.org/wiki/Alkoholowy_zespół_płodowy
  14. https://www.poradnikzdrowie.pl/
  15. Tara Delaney, 101 ćwiczeń, gier i zabaw dla dzieci z autyzmem, zespołem aspergera i zaburzeniami SI, Harmonia Universalis, Gdańsk 2018
  16. Uczę się poprzez ruch, Maria Kuleczka-Raszewska, Dorota Markowska, Harmonia Universalis, Gdańsk 2017
  17. Metody wyciszania dziecka, medisens.pl